Reklama
Polityka_blog_top_bill_desktop
Polityka_blog_top_bill_mobile_Adslot1
Polityka_blog_top_bill_mobile_Adslot2
niedowiary - blog (szalonych) naukowców niedowiary - blog (szalonych) naukowców niedowiary - blog (szalonych) naukowców

22.11.2007
czwartek

Małpi biznes

22 listopada 2007, czwartek,

kapucynka_450.jpg

Ogórek to nie winogrona – małpa ma swój rozum.
Nie jestem znawcą kapucynek. Miałem jednak okazję przekonać się o ich inteligencji, gdy – jako jedni z niewielu studentów w PRL – mieliśmy (naprawdę ciekawe) praktyki robotnicze w ZOO. A dokładniej w małpiarni. Główną maskotką tejże małpiarni był przywódca stada kapucynek – Jasiek.

Jasiek był bardzo nieufny w stosunku do obcych. Było to zresztą jednym z jego głównych obowiązków jako szefa małpiej wspólnoty. Równocześnie był pełen zaufania w stosunku do swego stałego opiekuna. Ale tylko wówczas, gdy nie było małpich świadków takich spoufaleń. Kiedy Jasiek był w klatce, pozostawał na pokaz nieufny. Demonstrował przed swym stadem odwagę i wyższość wobec człowieka, co musiało wywoływać uznanie w oczach jego współplemieńców. Tylko on mógł zbliżyć się do człowieka i pozwolić się dotknąć. Reszta stada chowała się w kątach klatki.

Jednak po zabraniu Jaśka z klatki, na zapleczu małpiarni, gdy znikał z oczu swej hordy, obowiązek pokazywania kto tu jest panem przestawał działać. Wówczas Jasiek z herszta bandy przemieniał się w przemiłą małpkę. Pomiędzy nim i jego opiekunem panowała niepisana umowa, że poza zasięgiem wzroku współbraci Jaśka są dla siebie dobrymi kumplami.

Choć widziałem się z Jaśkiem codziennie przez miesiąc, karmiłem go i sprzątałem klatkę jego stadka, to do końca nie udało mi się zaskarbić jego zaufania. Miałem ciągle wrażenie, że Jasiek uważa, iż podsuwane przeze mnie smakołyki (również poza klatką) po prostu mu się należą. Nie mogłem oprzeć się wrażeniu, że Jasiek zawiera i ze mną umowę: ty możesz mnie głaskać, a ja za to mam dostawać w zapłacie rodzynki czy kawałki banana. Wydawał się sugerować, że w ten sposób jesteśmy sobie równi. Jego stały opiekun miał wyraźnie inny, ważniejszy status przyjaciela. Niesamowite w tym układzie było to, że intencje Jaśka można było wyczuć w sposób niemal namacalny. Było dla mnie jasne, że Jasiek ma poczucie równouprawnienia.

Właśnie ukazała się w PNAS USA publikacja naukowa, która w udokumentowany, eksperymentalny sposób potwierdza moje intuicyjnie wyczuwane zdolności kapucynek do poczucia egalitaryzmu.

Ekipa znanego etologa i prymatologa Fransa de Waala z Emory University w Atlancie obserwowała reakcje testowanych parami osobników na nagradzanie za wykonywanie wyuczonych prostych czynności (podawanie żetonu do dłoni eksperymentatora). Kiedy za wykonaną czynność jedna małpa dostawała kawałek ogórka a druga winogrona, to ta pierwsza, nagrodzona mniej hojnie, wpadała we wściekłość i gotowa była nawet cisnąć ogórkiem w eksperymentatora. Powodem takiej reakcji mogła być po prostu frustracja.

Aby sprawdzić w jakim stopniu właśnie to uczucie kieruje małpimi czynami, nagradzano obie małpy kawałkiem ogórka pokazując im równocześnie winogrona. W takim teście kapucynki nie wykazywały oznak gniewu. Naukowcy uznali więc, że wcale nie kieruje nimi frustracja, a wyłącznie poczucie krzywdy, gdy sąsiad za tę samą pracę dostaje lepsze wynagrodzenie.

Wykazano również, że mniejsza rekompensata niż w przypadku sąsiada, gdy zadanie było stosunkowo łatwe, wywołuje mniejszą złość u poszkodowanego niż wówczas, gdy nakład pracy był spory. Jednym słowem poziom reakcji kapucynek okazał się wprost proporcjonalny do nakładu sił włożonych w wykonanie zadania. Kapucynki są więc w stanie nie tylko ocenić wartość wykonanej pracy, ale i porównać poziom zapłaty i wyczuć, że są poszkodowane w stosunku do innych.

Skąd u małp takie zdolności? Etolodzy sądzą, iż wykształciły się one oczywiście dzięki niekwestionowanej inteligencji kapucynek, ale również dzięki konieczności współdziałania osobników w stadzie. Zamieszkujące tropikalną puszczę amazońską kapucynki polują na różne zwierzęta, m. in. na dużych rozmiarów wiewiórki. W pojedynkę takie łowy nie wchodzą zupełnie w rachubę. Tylko wspólne polowanie może być uwieńczone sukcesem. Za wspólnotą celów idzie również sprawiedliwy w stosunku do nakładu sił i środków podział łupów. A więc ten, kto bardziej się napracował, ma w społeczności kapucynek prawo otrzymać lepszy kąsek.

Ekipa de Walla wykazała istnienie podobnego poczucia egalitaryzmu u szympansów. Jednak u tego gatunku było ono o wiele mniej widoczne niż u kapucynek. Skoro tego rodzaju wrażliwość obecna jest u małp nie dziwi, że u ludzi jest ona jeszcze lepiej rozwinięta.

W wykształceniu się na drodze ewolucji w odległych epokach naszego poczucia egalitaryzmu miała zapewne również wielkie znaczenie konieczność harmonijnego współdziałania członków grupy. Wrogość do niesprawiedliwości społecznej mogła wystąpić jedynie w dobrze zorganizowanej grupie. Nie mogła zaś wykształcić się jako cecha pojedynczego, żyjącego samotnie osobnika, gdyż nie miała wówczas żadnego sensu.

Poczucie egalitaryzmu ma spore znaczenie nie tylko w prostych, codziennych relacjach międzyludzkich, ale i w ekonomii. Udowodniono bowiem, że emocje i psychologia odgrywają bardzo ważną rolę w podejmowaniu decyzji ekonomicznych – i to na wszystkich jej poziomach i szczeblach. Można więc rzec, że ekonomia opiera się w dużej mierze na pierwotnym małpim biznesie.

Jednak człowiek poszedł dalej i uzyskał sporą przewagę nad małpami również i w tej dziedzinie. Otóż małpy nie wykazują gniewu, gdy są jedynie pasywnymi obserwatorami, a nie uczestnikami opisanych powyżej testów. Gdy obserwator widzi scenkę, podczas której inna małpa wścieka się, że została nagrodzona gorzej niż sąsiad, wręcz się z tego cieszy.

Z naszego codziennego doświadczenia wiadomo dobrze, że w podobnym teście z udziałem wyłącznie ludzi bywa bardzo różnie. Ciekawe czy ci z nas, którzy przywiązują mniejszą wagę do egalitaryzmu, są bardziej czy mniej ewolucyjnie zaawansowani?

Ludzie mają jeszcze jedną przewagę nad małpami. Mogą udawać lub obiecywać egalitaryzm dla uzyskania dla siebie różnych korzyści. Bardzo często robi to pewien gatunek człowieka zwany Homo politicus.

Jacek Kubiak

Fot. Paul, Aline & Sophia, Flickr (CC BY SA)

Reklama
Polityka_blog_bottom_rec_mobile
Reklama
Polityka_blog_bottom_rec_desktop

Komentarze: 6

Dodaj komentarz »
  1. jk, Nie chcialbym wymyślać kolegom etologom dodatkowych kontroli do ich eksperymentów, ale skoro w stadzie kapucynek są jak piszesz przywódcy to aż się prosi o powtórzenie ich badania z drobną modyfikacją. Taką mianowicie, że biorące udział w badaniu kapucynki nie miałyby w stadzie równego statusu, bo jedna to przywódca stada a druga stoi na samym dole społecznej hierarchii. „/’

  2. „Obrażanie się” można też zaobserwować u psów. Kiedyś miałem dwa, to jak jednemu było co lepszego dać, to drugi się wykręcał ogonem i nie chciał gadać, a czasem nawet głodówkę robił 🙂

  3. @ Jarek :

    Tez sadze, ze warto byloby sprawdziw w takim tescie jakie sa reakcje w zaleznosci od hierarchii w grupie. Ciekawe, czy najnizszy ranga czlonek grupy tez by sie cieszyl z marnej nagrody dla swego szefa (takiego Jaska), a przywodca bardziej zloscil gdy upokorzonie spotykaloby go na oczach reszty jego hordy. To takie ludzkie cechy.
    😉

  4. Reklama
    Polityka_blog_komentarze_rec_mobile
    Polityka_blog_komentarze_rec_desktop
  5. @ Hoko :

    Moj kot tez sie obraza jak sie go zostawia u znajomych. Ale najlatwiej go przekupic wlasnie zarciem.

  6. A ja się zastanawiam, ile w tym jest rzeczywistego wpływu genetyki, a ile zwykłego warunkowania. Bo z psami to podejrzewam że było tak, iż jakiegos razu jeden dostał jedzenie a drugi nie, i ten co nie dostał poszedł na bok – bo nic mu innego nie zostało, na co Pan, widząc smutnego psa, zaraz mu coś rzucił. Zwierzęta (i ludzie też) to momentalnie chwytają, a jeśli jeszcze doszło do wzmacniania nieregularnego – a najpewniej doszło – to i mamy wytłumaczenie. I kto wie, czy w przypadku tych małpek też nie mamy z czymś takim do czynienia, w końcu jeszcze przed właściwym eksperymentem były przeciez karmione w rozmaitych sytuacjach i mogły sie „nauczyć” że złoszczenie się jest opłacalne. Trzeba by bardzo skrupulatnie zaprogramować eksperyment, najlepiej ze zwierzętami, które nie miały wcześniej do czynienia z takim karmnieniem. Chociaż i w naturze, gdy żyją w stadach, różnych rzeczy mogą się nauczyć – tak jak i ludzie.

  7. W publikacji de Waala kladzie sie nacisk na samo istnienie takich reakcji u kapucynek. Chyba nie ma zadnych danych ku temu zeby sadzic, ze taie reakcje sa uwarunkowane genetycznie. Dywagacje nt. ewentualnej ewolucji takich zachowan sa moimi luznymi uwagami i nie sa poparte zadnymi badaniami.

css.php