Reklama
Polityka_blog_top_bill_desktop
Polityka_blog_top_bill_mobile_Adslot1
Polityka_blog_top_bill_mobile_Adslot2
niedowiary - blog (szalonych) naukowców niedowiary - blog (szalonych) naukowców niedowiary - blog (szalonych) naukowców

19.10.2018
piątek

Bądź teoretykiem, nie praktykiem

19 października 2018, piątek,

Emanuel Kulczycki na swoim blogu pisze o pewnych konsekwencjach nowej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, a konkretnie o deklaracji naukowca, jaką dyscyplinę reprezentuje. Nie ma sensu streszczać, napiszę tylko o jednym z bardziej kłopotliwych przypadków. O matematykach „stosowanych”.

Istnieje taka gałąź matematyki, którą określa się mianem matematyki stosowanej. W mojej krętej ścieżce kariery miałem z nią nawet pewną styczność, nie tyle naukową, ile administracyjną – z uniwersyteckim instytutem o takiej właśnie nazwie i z analizą afiliowanych w nim publikacji – więc trochę znam specyfikę tematu.

Otóż zgodnie z nową ustawą naukowcy muszą zadeklarować się jako przedstawiciele jednej lub dwóch dyscyplin z wykazu. Ma to na celu zintegrowanie i ministerialną ewaluację poziomu danej dyscypliny uprawianej na uczelni, nawet jeśli uprawiana jest przez naukowców z różnych wydziałów. Na Uniwersytecie Warszawskim np. socjolodzy mogą być albo na Wydziale Filozofii i Socjologii, albo na Wydziale Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji. Specjaliści od ochrony środowiska na wydziałach Biologii, Chemii, Geografii i Studiów Regionalnych. Językoznawcy – na wydziałach Neofilologii, Lingwistyki Stosowanej, Orientalistycznym, Polonistyki. Do tego są planktonowe jednostki o długich nazwach, jak opisywane niedawno przeze mnie Uniwersyteckie Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym i Zrównoważonym Rozwojem, Instytut Studiów Społecznych im. prof. Roberta Zajonca i parę innych. W nowej ocenie nie będzie oceniana jak dotąd jednostka organizacyjna uczelni (wydział czy niezależny instytut lub katedra), ale zbiór naukowców danej dyscypliny na całej uczelni (pod warunkiem że zbierze się co najmniej 12 naukowców deklarujących daną dyscyplinę).

Samo to nie brzmi nawet tak źle. W różnych zestawieniach przecież i tak bierze się zwykle pod uwagę uczelnie, a nie jej jednostki. W skali kraju czy świata porównuje się raczej mniej lub bardziej uogólnioną „socjologię na UW” z „socjologią na UJ”, a różnice między socjologią na WFiS UW a socjologią na WSNSiR UW, nie mówiąc już o socjologii w ISS UW, to zabawa dla pasjonatów. W przypadku językoznawstwa można bardziej spodziewać się różnic pomiędzy różnymi filologiami, choć ostatecznie to, czy fonetyk jest iberystą czy polonistą, nie musi mieć znaczenia – powinien tak samo wiedzieć, jak zbudowany jest aparat mowy i jak mierzy się częstotliwości formantów głosek. To, czy analizuje wymowę króla Jana Karola Burbona czy prezydenta Andrzeja Dudy, nie ma znaczenia. Z kolei jeśli np. na Wydziale Pedagogicznym pracuje ktoś, kto bardziej jest psychologiem niż pedagogiem, teraz ma okazję wpisać się w ogólny zespół psychologów danej uczelni, a nie porównywać się z pedagogami mającymi inne metody badawcze, inne czasopisma do publikowania itd.

Rzecz w tym, że od deklaracji uczelnianego naukowca nie zależy tylko fakt uwzględnienia danej dyscypliny w portfolio uczelni (czy zbierze się 12, czy nie) i ewaluacja tejże. Zależy też ewaluacja jego samego. W teorii to też nie musi wyglądać źle. Większość naukowców przypisze się do którejś z 44 dyscyplin z rozporządzenia i już. Dzięki temu, że są dość szerokie, może to być dość łatwe (większość moich znajomych będzie po prostu w „naukach biologicznych”, nie zastanawiając się, czy więcej zajmują się biologią, ochroną środowiska czy biotechnologią). Gdy ktoś jest bardziej interdyscyplinarny (albo nieopatrznie protestował przed włączeniem jego dyscypliny do szerszej, jak to miało miejsce w przypadku astronomii niewłączonej ostatecznie do nauk fizycznych), może zadeklarować się np. w 75 proc. astronomem, a w 25 fizykiem itd.

I tu zaczynają się schody. Po pierwsze, interdysycplinarność jest w tych deklaracjach mocno ograniczona – można przypisać się co najwyżej do dwóch dyscyplin. Jak już się zadeklarujesz na rzecz biologii i chemii, to nie dopiszesz fizyki czy inżynierii chemicznej. Po drugie, ocenie będzie podlegać dorobek zgodny z deklaracją. Trzeba więc wybrać rozważnie. Na UW pracownicy naukowi (także dydaktyczni z naukowymi ambicjami) dostali na to w zależności od wydziału tydzień lub dwa.

Jak napisałem, większość moich znajomych to biolodzy i nie będą mieli z tym problemów. Gorzej mają niektórzy z współpracownicy. I tu wracam do matematyki stosowanej. Z tego, co wiem, zajmują się po prostu matematyką. Tworzą modele matematyczne, rozpisują równania, liczą rozwiązania itd. (Na szczegółach się nie znam, ale to nieważne w tym momencie). Z czystym sumieniem powinni się zadeklarować jako matematycy. No, chyba że nieopatrznie coś opublikują w czasopiśmie zaliczonym do informatyki.

No i owszem, gdy rzuci się okiem na publikacje pracowników wspomnianego na wstępie instytutu, wiele z nich jest w takich pismach jak „Mathematical Models and Methods in Applied Sciences”. Pismo to chwali się IF 3,415. Wydaje się niski? Jeśli jest się medykiem, to tak, dla matematyki to wysoka wartość – tam wiele pism ma IF ułamkowy, bo matematycy cytują się nawzajem znacznie rzadziej niż medycy. To pismo chwali się, że jest szóste na liście IF wśród pism z matematyki stosowanej. Inne pismo, w którym publikują pracownicy tego instytutu, to np. „Nonlinearity” z IF 1,926. Nie będę się silił na analizę artykułów, ale mam wrażenie, że choć są z zakresu matematyki stosowanej, są dość teoretyczne z punktu widzenia przyrodnika. Jak na razie OK – matematycy „stosowani” publikują w czasopismach specjalizujących się w matematyce stosowanej. Wszystko na miejscu. Ktokolwiek oceniający punktowo powinien mieć odrobinę rozeznania i wiedzieć, że nie można od nich oczekiwać IF takich jak od medyków, a matematyk ma nieprzesadnie dużą szansę na publikację w „Nature” czy „Science”, bo niezbyt się wpisuje w ich profil, tak samo jak tylko wyjątkowo może dostać nagrodę Nobla (np. za zastosowania w ekonomii – jak John Nash).

No właśnie, matematyka stosowana może być stosowana nie tylko teoretycznie, ale i praktycznie. Np. do matematyka Vita Volterry swego czasu przyszedł ichtiolog Umberto D’Ancona, którego zaintrygowały zmiany w populacjach ryb. Biolog przedstawił problem, a matematyk rozpisał ten problem w równania i w ten sposób powstał jeden z filarów ekologii – równania Lotki-Volterry (Lotka ułożył podobne równania niezależnie). Podobnie działa to na UW. Hydrobiolodzy czasem przechodzili przez szklane drzwi dzielące ich zakład od Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki (taka sytuacja dosłownie miała miejsce przed konsolidacją przestrzenną zakładów Wydziału Biologii, które jeszcze kilkanaście lat temu były rozrzucone niemal po całej lewobrzeżnej Warszawie) i zapraszali matematyków do wspólnego rozwiązywania problemów. Problemów z perspektywy biologa/ekologa teoretycznych, z perspektywy matematyka – bardzo praktycznych. W ten sposób powstawały wspólne artykuły publikowane w pismach biologicznych. Np. jeden z matematyków ma w dorobku współautorstwo artykułów w pismach „Hydrobiologia” (IF 2.165 – nieprzesadnie imponujący dla biologów, ale zupełnie inny dla matematyków), „Limnology and Oceanography” (IF 3,595) czy „The American Naturalist” (IF 4.265).

Co zatem ma zrobić ten konkretny matematyk? Zadeklarować się – zgodnie ze stanem faktycznym – jako stuprocentowy matematyk, czy jednak np. jako ćwierćbiolog? Nie wnikałem dokładnie w planowany system oceny pracownika, ale zdaje się, że jakiś nieduży procent publikacji może mieć spoza deklarowanej dyscypliny. Co jednak gdy tych publikacji ma więcej? System punktacji czasopism według ministerstwa nauki trochę wyrównuje różnice impact factorów między dziedzinami i np. „Mathematical Models and Methods in Applied Sciences” ma 45 punktów, a więc więcej niż „American Naturalist” (40 pt), ale magia IF może działać mimo to, więc można woleć publikować w tym drugim piśmie, a już nawet dla polskiej punktacji lepiej publikować w „Limnology and Oceanography”, bo to daje punktów 50 (tyle samo co np. „Nature” i większości pism z jego rodziny). Dla dziekana WMIM UW to może jednak być mniej opłacalne, bo to punkty na biologię, a nie matematykę czy informatykę, choć tu ciężko powiedzieć, jak będzie dalej, bo w tym systemie wydziały trochę tracą sens.

Na marginesie: nie mam pojęcia, jak ministerstwo, czy tak naprawdę eksperci, którzy wykonają na zlecenie ministerstwa tę pracę, przyporządkuje do dyscyplin pisma mniej lub bardziej interdyscyplinarne. Weźmy wspomniane „Nonlinearity”. Firmuje je Londyńskie Towarzystwo Matematyczne, więc niby matematyka. Na stronie redakcji czytamy jednak, że zakres obejmuje interdyscyplinarną naturę nauk o nieliniowości, poczynając od fizyki, przez matematykę i inżynierię, po nauki biologiczne. Czy eksperci wczytają się dokładnie i zaliczą pismo do matematyki, nauk fizycznych, nauk biologicznych, a na dodatek do inżynierii? A w tym ostatnim przypadku: do której? Jest dziewięć dyscyplin inżynieryjno-technicznych. Raczej zostawią matematykę, a wtedy publikacja może okazać się bezwartościowa dla biologów czy fizyków. O ile pisma polskie może w nowej sytuacji zawężą tematykę artykułów, o tyle trudno oczekiwać od redakcji pism naprawdę międzynarodowych zważania na wymogi jednego z krajowych ministerstw.

Zatem może mimo wszystko ten matematyk powinien się zgłosić w jakiejś części do zasobu matematyków, a w jakiejś do biologów. Wszystko fajnie, ale jego ocena będzie za cztery lata. Nie ma gwarancji, że hydrobiolodzy następny grant dostaną na teoretyzowanie. Może dostaną na badania molekularne i pójdą współpracować z kolegami z wydziału Instytutu Genetyki i Biotechnologii. A może się obrażą i pójdą do matematyków z politechniki albo UKSW. Za cztery lata może się okazać, że swoją działkę matematyczną w zakresie publikacji wypełni, ale biologicznej nie.

Ponadto matematyk jest matematykiem. On tworzy modele itd. Jest mu wszystko jedno nie tylko, czy w modelu tym będą ryby i rozwielitki, czy sokoły i wróble. Jest mu wszystko jedno, czy ma modelować procesy biologiczne, chemiczne czy fizyczne, a nawet ekonomiczne i społeczne. Ten sam naukowiec, który ma w swoim dorobku artykuły w wyżej wymienionych pismach (w zasadzie da się po tym zidentyfikować, choć piszę to bez jego wiedzy, ale jeżeli czyta to Pan, Panie Profesorze, to pozdrawiam – uczył mnie Pan na studiach matematyki dla biologów), publikował też w piśmie „Physica D: Nonlinear Phenomena” (IF 1,960), które – jak mniemam – wykaz wrzuci do szuflady „nauki fizyczne”. I tak to właśnie może wyglądać – jednego dnia do matematyka od modelowania przyjdzie ekolog z problemem interakcji między zwierzętami, drugiego medyk z problemem rozwoju guza albo rozprzestrzeniania się epidemii, trzeciego fizyk potrzebujący równań dla cieczy nienewtonowskich, a czwartego ekonomista albo socjolog.

Przyjdzie naukowiec praktyk z problemem praktycznym. Gdyby mieć na względzie rozwój nauki i jej wdrożenia w praktykę, należałoby taką współpracę promować. Tymczasem ten system oceny pracownika raczej będzie do tego zniechęcał. Matematykowi nie będzie się osobiście opłacać współpraca z praktykami z innych dyscyplin – do jego oceny będą się raczej liczyć publikacje w pismach teoretycznych. Jestem ostatni do gloryfikowania nauki stosowanej w połączeniu z lekceważeniem nauki czystej, ale utrudnianie, choćby niezamierzone, działalności w tej pierwszej domenie ciężko mi popierać.

PS Oczywiście dopóki nie ma podpisanych aktów prawnych. Przypomniał mi się np. taki stary wpis o dyscyplinach naukowych.

Ilustracja: Rafael Santi, Szkoła Ateńska (domena publiczna)

Reklama
Polityka_blog_bottom_rec_mobile
Reklama
Polityka_blog_bottom_rec_desktop

Komentarze: 8

Dodaj komentarz »
  1. Pan @P.Panek

    „Ponadto, matematyk jest matematykiem.”

    Intrygujące! Aż się prosi o praktyczne rozwinięcie w kolejnym traktacie z termodynamiki praktycznej o wpływie mieszania herbaty na globalłorming.

  2. Temat bardzo na czasie 😉

    MNiSW ma przyporządkować czasopisma do dziedzin/dyscyplin na podstawie kategorii czasopism wg bazy Scopus. Nie wiadomo jednak wciąż czy używane będą w tym celu kategorie główne Scopusa, a może przyporządkowywane będą podkategorie. To o wiele łatwiejsze i szybsze rozwiązanie niż przyporządkowywanie każdego z czasopism, których przecież są tysiące. Niemniej jednak, kategorie wg Scopusa nie są tożsame z dziedzinami i dyscyplinami wprowadzonymi rozporządzeniem w tym roku. I tak np. czasopismo Environmental Science and Pollution Research należy w Scopusie do „Environmental Sciences”, zatem powinno być przyporządkowane do nauk biologicznych. Jedna z jego podkategorii to „Health, Toxicology and Mutagenesis”, a na jej podstawie można by czasopismo zaliczyć również do dziedziny medycznej (i teraz pytanie do jakiej dyscypliny, ale chyba najbardziej nauk farmaceutycznych). I faktycznie, w ESPR publikowane są również prace, które mają znamiona medycznych, epidemiologicznych, toksykologicznych. Oczywiście w wielu przypadkach nie ma problemu z przewidzeniem, gdzie wg MNiSW wyląduje czasopismo, np. gdy w Scopusie należy do Pharmaceutical Science. Pozostaje niewiadomą jak bardzo wnikać będzie w to wszystko MNiSW, poza tym tylko, że do oceny czasopism najważniejszym wskaźnikiem będzie nie impact factor, ale SNIP (co nie jest samo w sobie pomysłem złym).

    Oczywiście, wyjadacze sobie poradzą. Publikują dużo i wypełnią swoje, jak to nazwano, „sloty”. Ciekawie jak jednak funkcjonować będą w tym ci najmłodsi, zaczynający – czy rozmowy o interdyscyplinarnym projekcie badawczym zaczynać będą się od przeszukiwania bazy Scopus, by znaleźć czasopismo, które spełnia wymogi dyscyplin wszystkich potencjalnych współautorów?

    Problem polega na tym, że deklarację musimy złożyć do końca listopada, a jak przyporządkowane będą czasopisma – nie wiadomo. Deklaracja jest oczywiście prospektywna (na kolejne dwa lata), ale w tym okresie rozliczeniowym obejmie też lata 2017 i 2018 r. (punkty wg starych zasad, ale czasopisma wg nowego przyporządkowania). Zatem składaną w tym roku deklarację można już oprzeć o to, co do tej pory się zrobiło (opublikowało). W ten właśnie o to sposób niektórym „opłaci się” deklarowanie dyscyplin, do których niekoniecznie się bardzo poczuwają. Później będzie trzeba prognozować czym mamy zamiar się zająć. I tu pojawia się przytoczony w tekście dylemat matematyka. Niemniej, o ile się orientuję, jednostki będą mogły wykazać do 20% publikacji spoza reprezentowanych dyscyplin – zatem jeżeli matematyk we współpracy z hydrobiologami opublikuje w Water Research (SNIP=2.358; bardzo wysoka pozycja w kategoriach Scopusa, od najwyższego decyla, po najwyższy centyl) to spokojnie zapełni w tym 100% jednego z 4 wypełnianych przez niego slotów. Ale takiego komfortu nie będzie miał, gdyby tę samą pracę opublikuje w czasopiśmie o SNIP<1, które nie stoi wysoko w rankingu. Wtedy dochodzi do dzielenia punktów przez liczbę autorów, wyciąganie pierwiastków itp. a to wszystko w obrębie "spoza dziedziny". Problem polega na tym, że matematyk nie wie, gdzie uda się mu i jego współautorom opublikować pracę. Może dojść do wniosku, że chrzani to wszystko i dziękuje za taką interdyscyplinarną współpracę.

    Miała być walka z punktologią. W zamian jest napełnianie "slotów", pierwiastek k/l, centyle, decyle i kwartyle SNIP oraz punkty MNiSW w zakresie od 20-200 (wcześniej max. 50 pkt.). Punktologia do kwadratu. Co najmniej.

  3. @rang
    Otóż przy deklaracjach i kalkulacjach, co będzie tak naprawdę oceniane, to, że matematyk jest matematykiem, wcale takie oczywiste nie będzie.

  4. Reklama
    Polityka_blog_komentarze_rec_mobile
    Polityka_blog_komentarze_rec_desktop
  5. @p.ppanek:
    „Otóż przy deklaracjach i kalkulacjach, co będzie tak naprawdę oceniane, to, że matematyk jest matematykiem, wcale takie oczywiste nie będzie.”

    Będzie, nie będzie… who cares – polscy naukowcy i naukowce nie z takimi zagwozdkami sobie poradzili. Ważne, że duch p. M. Pythona wiecznie żywy i twórczo rozwijany!

  6. @rang
    tylko, że ten matematyk teraz będzie musiał liczyć SNIPy, procent wypełnienia slotu, po uwzględnieniu pierwiastka lub nie, i takie tam inne, potrzebne do spełnienia wymogów. Nie są to oczywiście obliczenia jakieś trudne, tylko niepotrzebnie zabierają zaprzątają myśli w czasie, gdy matematyk mógłby policzyć coś dla biologa 🙂

  7. ale w sumie właśnie jest to jakieś pole dla matematyki stosowanej

  8. Od dobrze poinformowanych osób słyszałem, że nie będzie przypisania czasopism do dyscyplin. Nawet w ministerstwie widać uznali, że to bez sensu (m. in. z powodów wymienionych w artykule).

  9. @marcinkalek1

    historii od „dobrze poinformowanych” w sprawie planów MNiSW słyszałem w ostatnich miesiącach tyle, że uznaję tylko to co jest na papierze. Niemniej, wcale mnie nie zdziwi jak będzie tak jak napisałeś. Bo oni najpierw zrobili ustawę, mieli pomysły na rozporządzenia, a potem dotarło do nich co myśli o tym wszystkim środowisko. Chciałbym natomiast poznać nazwiska osób, które stoją za propozycjami tych wszystkich slotów, pierwiastków i innych. Chyba nie mają się czego wstydzić, co?

css.php