Polityka_blog_top_bill_desktop
Polityka_blog_top_bill_mobile_Adslot1
Polityka_blog_top_bill_mobile_Adslot2

10.02.2016
środa

Lasy też niekoniecznie pomogą

10 lutego 2016, środa,

3598029211_da12cf8911_bBardziej stali czytelnicy tego bloga pewnie wiedzą, że mój entuzjazm dla walki z globalnym ociepleniem przez sadzenie drzew jest co najmniej umiarkowany.

Drzewa to biomasa, a węgiel z biomasy w biogeochemicznym obiegu tego pierwiastka to jedna z bardziej ruchliwych postaci.

Drzewa oczywiście asymilują węgiel, ale jak każdy organizm tlenowy oddychają, uwalniając go z powrotem. Do tego dochodzą straty węgla w procesie zwanym fotooddychaniem (który towarzyszy fotosyntezie, zwłaszcza w wyższej temperaturze, ale z oddychaniem nic wspólnego nie ma). Dopóki jednak żyją i fotosyntetyzują, glony i rośliny więcej węgla gromadzą w ciałach, niż wydychają.

W odróżnieniu od krótko żyjących glonów i roślin zielnych drzewa gromadzą ten węgiel na dość długo w skali ludzkiego życia. Niektóre osobniki na tysiąclecia. Jednak właśnie tylko niektóre. Nie mówiąc już o siewkach, z których większość szybko ginie, nawet dojrzałe drzewa rzadko dożywają tysięcy lat. Prędzej trafiają na powalający wiatr, pożar czy wreszcie pod topór.

Oczywiście, asymilacja węgla to nie jest jedyna funkcja lasów. To w ogóle nie jest ich podstawowa funkcja ani dla gospodarki, ani dla żywej części przyrody. Aby zostać zgromadzonym na dłużej, węgiel z drewna nie powinien trafić do pieca czy tartaku, nawet nie powinien być skonsumowany przez owady czy grzyby – powinien w ogóle wypaść z biosfery i przejść do litosfery w postaci torfu, a po milionach lat węgla brunatnego, kamiennego czy innych złoży węglowodorów. Dlatego piękny las grądowy czy bór świeży może być słabym magazynem węgla w porównaniu z lichym lasem czy borem bagiennym.

Asymilacja węgla to nie jest również jedyny sposób, w jaki lasy oddziałują na klimat. Las w porównaniu z łąką czy polem ma inny przepływ masy i energii. Inaczej kształtuje obieg wody czy gazów cieplarnianych (z których te z węglem są najważniejsze, ale nie jedyne). Ma też inne albedo, czyli współczynnik odbijania promieniowania słonecznego. Zagadnienia te są skomplikowane, co nie znaczy, że zupełnie tajemnicze i nieogarnialne, jak sugerują niektórzy. Co do zasady uznaje się, że pokrywa leśna w porównaniu z otwartymi terenami raczej łagodzi ocieplenie. (To oczywiście nie działa w odniesieniu do pokrywy śnieżnej czy lodowej, która bardzo skutecznie uruchamia dodatnie sprzężenie zwrotne prowadzące do globalnego ochłodzenia).

To przekonanie jest dla wszystkich wygodne. Trafia w popularny obraz: natura, dostojne drzewa, tajemnicze puszcze, Entowie – samo dobro. Kontra: eksploatacja, wyrąb, beton, Orkowie – samo zło. Ci, którzy wycinają drzewa w celu zaspokojenia chciwości, przyczyniają się do globalnego ocieplenia, a ci, którzy sadzą drzewa – walczą z nim.

Dość przypomnieć przykład doliny Rospudy, która jest tak wyjątkowa, bo jest unikatowym w skali Europy ekosystemem nieleśnym, a której obronę wielu kojarzy raczej z przykuwaniem się do drzew w sąsiedniej Puszczy Augustowskiej (z przyrodniczego punktu widzenia w skali Europy dość zresztą banalnej). Również wiele lokalnych aktywności obywatelskich zawiązuje się wokół kontrowersyjnych wycinek drzew w parkach czy przy drogach.

Obrońcy drzew to nie tylko radykalni ekolodzy. Do takiej walki z globalnym ociepleniem poczuwać się mogą też leśnicy czy plantatorzy. Co prawda wycinają drzewa dla celów gospodarczych (każdy woli drewniane meble niż plastikowe albo drewno w kominku niż koks w kotłowni), ale sadzą nowe, czasem nawet więcej. Plantatorzy wycinają drzewa mało pożyteczne, a sadzą np. palmę olejową, której uprawa może zmniejszyć zużycie ropy. Politycy też łatwo mogą podbić sobie punkty popularności, sadząc jakieś symboliczne drzewo czy lokując jakiś park w miejsce „nieużytku”. Sieci hotelowe ogłaszają, że w zamian za oszczędność w praniu ręczników posadzą drzewo. Jakaś firma ogłasza, że za umieszczenie jej banera na witrynie internetowej posadzi kolejne drzewo, a baner będzie obwieszczał, że witryna jest emisyjnie neutralna. I tak dalej.

Ostatnio w „Science” ukazało się badanie potwierdzające te intuicje. Z satelitarnych pomiarów pokrywy leśnej i sezonowej temperatury wynika, że wylesienie obszarów zwiększa dobową zmienność temperatury. Z lekcji środowiska społeczno-przyrodniczego (kiedyś był taki przedmiot w nauczaniu początkowym) pamiętam to samo. Las nocą grzeje, w dzień chłodzi, a otwarte pole ma większą zmienność temperatur. Analogicznie z zimą i latem. Z przytoczonego badania wynika jednak, że ta zwiększona zmienność może co prawda skutkować zimniejszą niż zwykle temperaturą minimalną (i komentarzami mędrków o nadchodzącym ochłodzeniu), ale przez jeszcze wyższą niż zwykle temperaturę maksymalną, średnia temperatura też się ostatecznie podnosi. Zatem wylesienie przyczynia się do globalnego ocieplenia – brak zaskoczeń.

Jednak już z tego badania wynika, że efekt nie jest tak samo silny w każdym przypadku. Najwyraźniejszy jest w klimacie suchym, a w klimacie umiarkowanym już mniej. Jeszcze zaś mniej w klimacie międzyzwrotnikowym i borealnym. Tu właśnie ujawniają się te komplikacje związane z obiegiem wody czy albedo, bo śródziemnomorski las wawrzynolistny to co innego niż tajga. Nie może więc zaskakiwać, że np. środkowoeuropejski grąd (las grabowo-lipowo-dębowy) na żyznych glebach jest inny niż środkowoeuropejski bór sosnowy na piaskach. W tym samym numerze „Science” opublikowano inną pracę dotykającą właśnie tego problemu.

Badacze przeanalizowali europejskie lasy od czasu rewolucji przemysłowej. W tym momencie nastąpiło gwałtowne wylesienie. Po pierwsze, początek rewolucji przemysłowej wiązał się ze znacznym zużyciem węgla drzewnego, po drugie – u schyłku małej epoki lodowej bardzo intensywnie rozwinęło się rolnictwo, w dużej mierze dzięki postępom melioracji i zwiększeniu zapotrzebowania na żywność. Dalszy postęp rewolucji jednak odwrócił tę tendencję – po mniej więcej wieku węgiel drzewny został zastąpiony węglem kopalnym, a żywność zaczęto sprowadzać z kolonii (aktualnych czy wyzwolonych). Poprzednio wylesione tereny zaczęto znowu zalesiać (w Polsce to dość wyraźnie stało się po II wojnie światowej, polecam przestudiować dawne i obecne zdjęcia lotnicze). Można by się więc spodziewać odwrócenia efektu na klimat.

Jednak medal ma dwie strony. O tym, że węgiel drzewny jest praktycznie neutralny dla obiegu biogeochemicznego, wiadomo z pierwszych akapitów tego wpisu. O tym, że spalanie węgla zmagazynowanego przez miliony lat ten cykl zasila, też. Jednak ja nie o tym teraz. Artykuł, o którym piszę, wziął pod uwagę nie tylko powierzchnię lasów, ale też ich strukturę. XIX i XX wiek to rozkwit leśnictwa. Wcześniej lasy mniej więcej rosły, tak jakoś samo wychodziło. Cięte też były, jak tam właściciel miał kaprys i potrzebę. W szczególności niektóre lasy były traktowane jako mateczniki zwierzyny łownej i były prawie w ogóle poza tym niegospodarowane (a za ścięcie drzewa w lesie pańskim czy królewskim groziły surowe kary). Rozwój leśnictwa jako nauki pozwolił jednak na podniesienie wydajności lasów jako uprawy drewna. Jedne gatunki zaczęły być preferowane, inne mniej lub bardziej eliminowane. Często metodą prób i błędów wycofywano się z wcześniejszych pomysłów, które nieźle wychodziły w arboretach, a słabo w naturze, jak np. uprawa daglezji. Niektóre pomysły, jak sadzenie nizinnych odmian świerka w Górach Izerskich, zakończyły się spektakularną katastrofą w latach 80. XX w. Inne pomysły wychodziły lepiej. W każdym razie o ile dawniej w wilgotniejszej i cieplejszej części Europy dominowały lasy liściaste – buczyny lub grądy, a w miejscach bagiennych olsy – o tyle gospodarka leśna z różnych względów faworyzuje gatunki iglaste. Jednym z powodów może być to, że naturalne siedliska lasów liściastych w większości zmieniono na pola, a pozostały raczej siedliska lasów iglastych i mieszanych.

Tu po raz kolejny wraca kwestia tego, co za las uważają różni ludzie. Trywialne jest, że dla geodety np. las to to, co jest na mapie działką o odpowiedniej powierzchni przeznaczoną do wykorzystania leśnego, a nie np. budowlanego – niezależnie od tego, czy rośnie tam jakiekolwiek drzewo i na odwrót – działka budowlana nie jest lasem, nawet jeśli ma stuprocentowe pokrycie drzewostanu. Dla ekologów roślinnych przeciwnie – najważniejszy jest skład gatunkowy i formy życiowe roślin z danego obszaru – jeżeli przeważają drzewa, jest to las. Oczywiście, tu też wchodzi element werdyktu arbitralnego. Np. przy rozróżnieniu między borem bagiennym a torfowiskiem przyjmuje się wartość graniczną 50 proc. pokrycia. Czasem więc wystarczy, że przewróci się jedno drzewo i z rzadkiego boru bagiennego robi się na jakiś czas silnie zarośnięte torfowisko otwarte. Jednak to tylko jedna z warstw lasu. W nauce o zbiorowiskach roślinnych (fitosocjologii) poszczególne rodzaje lasu wyróżniane są nie tylko na podstawie tworzących je drzew, ale równie ważne są rośliny runa. Np. buczyny dzieli się na podstawie tego, jakie mają w runie gatunki żywca (taka grupa dzikich rzeżuch), kosmatek (rodzaj trawopodobnych roślin) itd.

Kiedy student fitosocjologii trafia do tego, co za las uważają zwykli ludzie, jak również leśnicy, nieraz ma konfuzję – w runie rosną inne gatunki, niż wynikałoby z drzewostanu albo w drzewostanie występują gatunki razem w naturze niespotykane. Tak jest, gdy jest to las gospodarczy posadzony według jakiegoś planu bez zbytniego oglądania się na naturalne warunki. Często polega to na tym, że wszystko wskazuje np. na mało żyzny grąd, poza jednym – w drzewostanie zamiast grabów i lip dominuje sosna i świerk. Z punktu widzenia innego obserwatora to w sumie nawet może wyglądać lepiej, bo jest (albo wygląda, jakby była na pierwszy rzut oka) większa różnorodność.

A co wynika z analiz pod kątem łagodzenia zmian klimatu? Otóż okazuje się, że lasy gospodarcze w okresie od rewolucji przemysłowej w bilansie raczej więcej węgla emitują, niż pochłaniają. Nawet jeśli preferowane gatunki asymilują dużo węgla, to w lasach gospodarczych mniej drewna „się marnuje”, a więc mniej węgla trafia do podłoża, a więcej do przemysłu drzewnego. Poza tym drzewa iglaste mają inną gospodarkę wodną (są lepiej przystosowane do warunków suszy, także fizjologicznej, gdy woda jest zamarznięta, co tłumaczy ich powszechność w rejonie śródziemnomorskim i borealnym) i inaczej odbijają światło. To wszystko sprawia, że według obliczeń w ostatnich dwóch i pół wieku europejskie lasy nie tylko nie spowolniły globalnego ocieplenia, ale przyczyniły się do niego w pewnym (niewielkim) stopniu.

Zatem jestem dość sceptyczny, podobnie jak wtedy, gdy pisałem, że fitoplankton nie pomoże. Czy zatem sadzenie drzew to zły pomysł na walkę z globalnym ociepleniem? Niekoniecznie, trzeba jednak robić to z odpowiednią wiedzą. Jak pisałem, zamiana bagiennego lasu na również zadrzewioną plantację drzew może przynieść bardzo złe skutki. Zamiana lasu w miarę naturalnego na plantację drewna w naszych warunkach może mieć mniej wyraźne skutki negatywne (przynajmniej w obszarze zmian klimatu), ale zamiana pola czy obszaru zabudowanego na w miarę naturalny las (w rozumieniu ekologów) mimo wszystko może mieć skutki pozytywne. A gdyby tak jeszcze zaprzestać ich odwadniania, to jest szansa na jeszcze lepsze rezultaty.

Piotr Panek
fot. USFS Region 5, licencja CC BY 2.0

ResearchBlogging.org

  • Alkama, R., & Cescatti, A. (2016). Biophysical climate impacts of recent changes in global forest cover Science, 351 (6273), 600-604 DOI: 10.1126/science.aac8083
  • Naudts, K., Chen, Y., McGrath, M., Ryder, J., Valade, A., Otto, J., & Luyssaert, S. (2016). Europes forest management did not mitigate climate warming Science, 351 (6273), 597-600 DOI: 10.1126/science.aad7270
Reklama
Polityka_blog_bottom_rec_mobile
Reklama
Polityka_blog_bottom_rec_desktop

Komentarze: 13

Dodaj komentarz »
  1. Brak entuzjazmu dla walki z globalnym ociepleniem przez sadzenie drzew?
    To może chociaż drzewa śródpolne i żywopłoty na wielkopolskich wydmuchowiskach?
    Klimatu nie ochłodzą, ale ochronią przed wysuszającym wiatrem, wpłyną na stosunki wodne, dadzą szansę drobnej zwierzynie…

    Las, który rośnie przez co najmniej 50 lat, to jednak wielki magazyn węgla, a przerobiony na meble czy konstrukcje drewniane jest tym magazynem nadal.
    Mój znajomy nabył ostatnio 13 hektarów mieszanego lasu, w którym ma prawo dowolnie wycinać drzewa do średnicy 20 cm. Na grubsze, a są tam dęby i buki co najmniej 100-letnie, zgodę musi wydać leśniczy.
    Są też nowe nasadzenia dębów, buków i jesionów oraz trochę jodeł.
    Las leży na wznoszącym się zboczu, w najwyższym miejscu jest tam urwisko z pionową skałą, w dole bagienko z dzikami, strumyk i chaszcze. Niesłychanie interesujące miejsce.
    Znajomy ogrzewa swój dom drewnem, na dachu ma też instalację do ogrzewania wody energią słoneczną.
    Pomagam mu w tym lesie wraz z innymi przyjaciółmi, na razie wycinamy za gęste, grube leszczyny, do zwalczenia są jeżyny i gęste pnącza powojnika (Clematis vitalba) który kompletnie zagłusza dębowy młodnik. Pędy tej liany mają po wiele metrów, a grubością sięgają miejscami do 5 cm.

    PS. Było tu o mewach i obserwacjach ich migracji, a ja właśnie spostrzegłem wśród moich zdjęć znad morza (11.10.2015, Ustronie Morskie) mewę z obrączką
    Może się komuś przyda?

  2. Oh, nie mam nic przeciwko sadzeniu drzew. Wręcz przeciwnie*. Tylko że wśród licznych pozytywnych skutków, spowalnianie globalnego ocieplenia jest na dalekim miejscu.

    *) Inną jest sprawą, że w naszym klimacie drzewa same się sieją i trzeba specyficznych warunków, żeby się w końcu nie przebiły i nie zdominowały fizjonomii krajobrazu. Te warunki to zwykle zbyt dużo lub zbyt mało wody (torfowiska lub murawy – zresztą, oba te siedliska mogą stać się jednocześnie wrzosowiskami).

    A mewę zgłoszę, zobaczymy, co wyniknie.

  3. OK, zgłosiłem sam. Znalazłem formularz (link z wpisu o migracjach) i wypełniłem dokładnie, wraz ze współrzędnymi.
    Czekam na wieści.

  4. Reklama
    Polityka_blog_komentarze_rec_mobile
    Polityka_blog_komentarze_rec_desktop
  5. Tyle absorbują drzewa ile potrzeba węgla do zbudowania masy celulozy. Zatem najkorzystniejsze były by te szybko rosnące, gdyby tylko o węgiel chodziło. Zatem jednak coś te drzewa robią dla zmniejszenia ilości CO2?
    Z poważaniem W.

  6. Te drzewa coś robią (celuloza to 50 proc. węgla i 43 proc. tlenu) ale deforestacja postępuje w takim tempie, że żadne zalesianie nie jest w stanie jej zrównoważyć.
    Szczególnie szkodliwe są wyręby lasów borealnych (Kanada, Syberia, Skandynawia), bo ekosystem Północy jest wielkim magazynem węgla szacowanym na 208 mld ton (w tym 71 mld ton w lasach, reszta w torfowiskach).
    Tyle czystego węgla emituje do atmosfery światowy przemysł w ciągu 26 lat.
    Jeden hektar lasów borealnych związuje podobno prawie dwa razy więcej czystego chemicznie węgla, niż hektar lasów w strefie tropikalnej.
    Ale te lasy rosną powoli.

  7. To są raczej lasy w większości iglaste?
    Z poważaniem W.

  8. Tak, ale rosnące na torfie.

  9. @markot

    Meble, jak meble. Prędzej czy później ktoś wyrzuci, ktoś z nich zrobi ognisko. I raczej się je wymienia, niż magazynuje.

    Ale budownictwo z drewna – też już o tym wcześniej tu wzmiankowałem… Skoro da się już robić bloki mieszkalne, a i przy odpowiedniej technologii mniejszy jest problem z ogrzewaniem… Drewno, nie mur. Tylko co dalej, co jeszcze poza budownictwem mieszkaniowym?

  10. Pamiętam czasy gdy zabudowy chodników w kopalniach robiono z drewna. Ależ tego szło! A w budownictwie nie mieszkaniowym używa się drewna tzw. Warstwowego. Czegoś w rodzaju sklejki tylko klejonej epoksydami czy czymś podobnym. Dość to jest wytrzymałe na zginanie i widziałem halę sportową, której konstrukcja z tego była. A co do lasów i absorbowania węgla to gdyby podstawowym celem plantacji leśnych było to, to miało by sens sadzić sosny co biologicznie i ekologicznie jest raczej nonsensowne. Jeszcze o starych meblach. Czy by nie można przerabiać ich na celulozę i papier?
    Z poważaniem W.

  11. Ta konstrukcja dachowa została zaprojektowana i wykonana w Szwajcarii, a wysłana w pakietach elementów do Korei Południowej, gdzie, zmontowana, pokryła budynek kluby golfowego, a w nim restaurację, bar i pomieszczenia „wellness i spa”, w sumie 2500 m.kw.

  12. Prawda, że piękna?
    Z poważaniem W.

  13. Z podziwem przeczytałem ten tekst Pan Panka. Trochę mnie kosztowało zrozumienie. Z jednej strony jest jasne bilans CO2 starych lasów i puszcz jest prawie zerowy. To nawet niedawno powiedział Wajrak, dla mnie polska inkarnacja rozsądku. Z drugiej strony te miliardy ton węgla, ropy i gazu jakoś musiały powstać.
    Ale najlepsze jest stwierdzenie, że od czasu industrializacji bilans CO2 lasów jest ujemny. I tu mi się przypomniał polski geniusz ekologii, minister Szyszka jak to się w Puszczy Białowieskiej stare drzewo marnuje a puszcze całkowicie dziewicze i tak nie istnieją. Można by więc spokojnie wycinać drzewo (i chyba sadzić nowe) w Puszczy.
    To jeszcze nic bo dzisiaj mowy minister Morawiecki zapowiedział eksplozję „zrównoważonego rozwoju” w Polsce. Na razie zaczyna do nowego urzędu. Bardzo to zrównoważone.
    Jeśli jeszcze dodać, że moja sąsiadka sprzedaje „ekologiczne” jajka od kur, które pasą się w sadzie pod drzewami bez trawy spalonej herbicydami.
    W sumie można by powiedzieć złośliwie: Nie ma takiego pojęcia i postępowania, które w polskim wydaniu nie zamieniłoby się w swoją karykaturę albo przeciwieństwo.
    Gdyby więc do dyskusji o bilansie CO2 na najbliższe 200 milionów lat dodać jeszcze aspekt rozumienia słów „eko, „bio”, „zrównoważony rozwój” i inne fantasmagorie nabuzowanych lewaków, dla których żaby mają więcej do powiedzenia niż samochody. Takich jak ja.

  14. Pan Panek
    Artykuł poszedł już do archiwum ale trudno.
    Jak Pan napisał, Pański „entuzjazm dla walki z globalnym ociepleniem przez sadzenie drzew jest co najmniej umiarkowany”. No i osiągnął Pan swój cel. Właśnie mamy informację o zezwoleniu na wycięcie 180 tys m3 drzewa z Puszczy Białowieskiej. Pewnie niedługo ta Puszcza zbliży się wyglądem do Pustyni Błędowskiej. Gratulacje.

    Jak na biologa niezłe osiągnięcie.

css.php